به گزارش دیباخبر، تنها در یک ماه گذشته خبر دو جنایت هولناک اسیدپاشی، یکی در تبریز و دیگری در اسلام آباد غرب در رسانه‌ها بازتاب یافته است. در اولین مورد، «محمد- ن» مرد جوانی که خواستگار«معصومه جلیل‌پور»، زن ٢۶ساله تبریزی بود، بعد از شنیدن جواب منفی از او، اول با قمه دو انگشت او را برید و بعد از فاصله نزدیک روی او اسید ریخت که منجر به سوختگی کامل صورت، یک طرف گردن، گوش وسینه‌ها و کمر او شده است. به رغم پیوند قرنیه، میزان موفقیت عمل مشخص نیست و معصومه به دلیل عدم توانایی مالی در پرداخت هزینه‌های بیمارستان به خانه رفته بود و اکنون تنها با کمک «انجمن حمایت از قربانیان اسیدپاشی» موفق شده است به درمان خود ادامه دهد.  در مورد تکان‌دهنده بعدی یک دانش آموز ۱۱ ساله در اسلام آبادغرب در مسیر مدرسه قربانی اسیدپاشی از جانب دو پسر ۱۵ و ۲۰ ساله شده است. از انگیزه‌ مجرمان اطلاعی نداریم اما می‌توان مطمئن بود چنین رخدادی به ویژه برای قربانی در چنین سن و سالی عواقبی دارد که تا پایان عمر گریبان‌گیر او خواهد بود.

به جز مواردی پراکنده از این دست، با جستجو به زبان فارسی به راحتی می‌توان موارد، میزان فراوانی جرم در میان جمعیت‌های مختلف و انگیزه‌های اسیدپاشی در سال گذشته میلادی را یافت، اما این آمار نه مربوط به کشور ما که بازگوکننده شرایط در کشور انگلستان است. متأسفانه نبود داده‌های آماری معتبر در زمینه آسیب‌های اجتماعی تنها به این جرم مربوط نمی‌شود و این فقدانی جدی برای دانشمندان علوم اجتماعی، سیاستگذاران و حتی سازمان‌های مددکار است که می‌توانستند با بهره‌گیری از این داده‌ها درباره شرایط وقوع این جنایت نظریه‌پردازی و راهکارهایی بالقوه را برای مواجهه با آن تجویز کنند.

آخرین پژوهش در دسترس در این زمینه، تحقیقی کیفی درباره قربانیان در بازه زمانی پنج ساله (۱۳۸۷-۹۲) است که به همت پژوهشگران دانشگاه علوم بهزیستی و توان‌بخشی در بیمارستان سوانح و سوختگی شهید مطهری انجام شده است. بنابه نتایج این پژوهش، قربانیان علاوه بر رنج جسمی، احساس قربانی شدن و عدم امکان انتقام‌جویی برابر، احساس عدم امنیت نسبت به تکرار جنایت و حس تحقیرشدگی و ناامیدی را تجربه می‌کنند. دو عامل اختلال رفتاری ناشی از اعتیاد به مواد مخدر و فقدان مهارت حل مسئله در ارتباط بین دو طرف و کنترل خشم نیز به عنوان متغیرهای مؤثر در ارتکاب به این جرم برشمرده شده‌اند. به این وضعیت باید بلاتکلیفی قربانیان به لحاظ حقوقی، هزینه‌های هنگفت درمان و عمل‌های چندین مرحله‌ای و عدم حمایت اجتماعی را افزود که می‌تواند موجب احساس طرد و عدم کنترل بر سرنوشت خود شود.

از منظر حقوقی، مجازات اسیدپاشی قصاص است اما اجرای آن با دشواری و پیچیدگی بسیاری همراه است چرا که به گفته دکتر الهام شریعتی، عضو هیأت علمی گروه حقوق دانشگاه الزهرا، قصاص باید عیناً با همان کیفیت و کمیت وقوع جرم انجام شود و در غیر این صورت، شخصی که مورد قصاص قرار گرفته می‌تواند از قربانی اسیدپاشی تقاضای خسارت کند. با این منطق بسیاری از قربانیان به گرفتن دیه رضایت می‌دهند، هرچند در مواردی مجرم یا توانایی پرداخت دیه را ندارد و یا از پرداخت آن به قصد آزار بیشتر قربانی طفره می‌رود. نباید از نظر دور داشت که نه تنها هیچ یک از این مجازات‌ها نمی‌توانند زندگی قبلی و امکان مشارکت در زندگی اجتماعی روزمره را به قربانی برگردانند بلکه قصاص مجرم می‌تواند هزینه روانی و اقتصادی مضاعفی را بر جامعه تحمیل کند.

هانا آرنت، متفکر نام‌آور قرن بیستم که تأملات روشنفکرانه‌اش از جمله بر انجام شر تمرکز داشت، «بی اندیشگی یا غیبتِ تفکر» را مسئول ناتوانی فرد برای تشخیص درست از غلط در شرایط ضروری می‌دانست و تفکر را به مثابه دیالوگی در درون فرد می‌دانست که عادات ثابت و قواعد معمول رفتار را به نفع برساختن ایده‌هایی نو به چالش می‌کشد.  این دیالوگ درونی مازادی به نام وجدان دارد که ما را از بعضی اعمال و برخوردها بازمی‌دارد و آرامش‌ ما تنها در هماهنگی با این همیار درونی (وجدان) است که ممکن می‌شود. آرنت تفکرورزی انتقادی برای داوری بیرونی درباره درستی اعمال و سنجش درونی آنها با کمک وجدان را نه استعدادی مخصوص معدودی افراد خاص بلکه امکانی برای همه افراد می‌دانست. بر این پایه، جامعه‌ و موقعیت‌هایی که بتواند امکان تفکر انتقادی را برای فرد فراهم کند می‌تواند زمینه وقوع شر را محدود کند. در مورد اسیدپاشی، این جنایت شامل مقدماتی است از جمله تهیه اسید و گشتن به دنبال فرصت و موقعیت مناسب برای عملی کردن نقشه. به این معنا، اگر فرد در هر یک از این مراحل دچار تردید و تأمل -که بالقوه حاوی امکان تفکر است- شود، امکان ارتکاب به جنایت کاهش می‌یابد. در این راستا جمعی از کنش‌گران مدنی از خرداد ماه سال ۹۶ در پویشی به نام «کمپین تصویب قانون ممنوعیّت خرده‌فروشی اسید» و (و سایر مواد شیمیایی که کاربرد دوگانه دارند) خواهان محدود کردن دسترسی به این ماده هستند تا از طریق کنترل خرید و فروش موادی که در این جنایت نقش سلاح را دارند، بتوان گامی مؤثر در کاهش این آسیب اجتماعی برداشت.

این کمپین امیدوار است در همکاری با «انجمن حمایت از قربانیان اسیدپاشی» که به همت شماری از قربانیان، هنرمندان و پزشکان راه‌اندازی شده بتواند از مطالبه محدود کردن دسترسی به اسید به عنوان جرقه‌ای برای برانگیختن حساسیت و تفکر عمومی به ویژه در میان قانون‌گزاران و مجریان و دیگر کنش‌گران اجتماعی، آگاهی‌بخشی و گفتمان‌سازی در زمینه پیشگیری از خشونت استفاده کند.

مهتاب محبوب