از ناترازی تا تعطیلی؛ فاصلهای به اندازه یک کلید برق
سالهای سال است که ما این واژهها را میزییم و با تمام وجود لمس میکنیم، و چنان با این واژهها انس گرفتهایم که حتی برای توصیف بیمحبتی اطرافیان نیز میتوانیم بهراحتی از «ناترازی احساسی»، «کمبود عواطف»، «نبود زیرساختهای عاشقی» و… استفاده کنیم. خب از این لوسبازیها که بگذریم، دلم میخواهد این را بدون هیچ طعنه و کنایهای بگویم، آقا اوضاع اصلا خوب نیست. در حوزه انرژی برخلاف اینکه ما هنوز باور نکردهایم «کمبود» داریم، اما حتی تا مرز «نبود» هم رسیدهایم.
من بهعنوان فردی که چهار سال است، با حضور در اتاق بازرگانی تبریز، با صنایع مختلف ارتباط داشته و دارم، عمق ماجرا را بیش از هر شخص دیگری درک میکنم؛ از تلاش بیثمر فعالان اقتصادی برای خروج از بنبست انرژی بگیر، تا گفتار درمانیهای بخش دولتی در جلسات مختلف. شاید در طول این سالها بالغ بر ۵۰ جلسه در حوزه انرژی را پوشش دادهام و در نهایت، پایان همه این نشست و برخاستها به یک واژه ختم شده است: «برق صنایع، در اولویت قطعی است، البته به ناچار». اما کسی نیست بگوید، همین برقی که امروز از یک واحد تولیدی قطع میکنیم، نه فقط قلب صنعت را نشانه میگیرد، بلکه نان چندین میلیون کارگر را نیز آجر میکند.
خب برق نیست، گاز هم نیست، آب هم شاید نباشد، نفت و سوخت دوم هم کم داریم، پس تکلیف صنایع چیست؟ پیک تابستان، پیک زمستان و پیک بعد از جنگهای اخیر، رسما کمر صنایع را خم کرده است.
ماجرا از جایی تلختر میشود که میفهمیم برای صنعت، خاموشی صرفاً خاموششدن چند لامپ نیست. دستگاهی که از حرکت میایستد، کارگری که دست از کار میکشد، سفارشی که بهموقع تحویل داده نمیشود و بازاری که شاید دیگر منتظر تولیدکننده نماند؛ همه اینها پشت همان کلیدی پنهان شدهاند که قطعکردنش گاهی آسانترین راه مدیریت کمبود انرژی به نظر میرسد.
اینها را منی میگویم که چند سالی است پای درد دل صنعتگران نشستهام، اما بد نیست ببینیم آنهایی که هر روز با این کمبودها سروکار دارند و آنهایی که قرار است برایش چارهای پیدا کنند، چه میگویند. شاید از لابهلای حرفهایشان بتوان فهمید گره کار دقیقاً کجاست؛ البته اگر باز هم سرنخ ماجرا به همان واژه همیشگیِ «ناترازی» ختم نشود.
اردشیر مذکوری، مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق ایران، با تأکید بر ضرورت بیان واقعیتهای حوزه انرژی میگوید: کشور با ناترازی جدی انرژی مواجه است و زمستان سختی پیشرو خواهیم داشت؛ از این رو در کنار واردات برق و گاز، تعیین اولویتهای مصرف در استانها و صرفهجویی در انرژی اجتنابناپذیر است.
او همچنین هشدار میدهد که ارائه آدرس غلط، برنامهریزی و تصمیمگیری را به مسیر نادرست میبرد.
البته برای کسی که هر روز نگران روشنماندن خط تولیدش است، تشخیص مسئله دیگر چندان دشوار نیست. مسئله این است که برق باید باشد و نیست؛ گاز باید برسد و گاهی نمیرسد. حالا میتوان اسم این وضعیت را ناترازی گذاشت، کمبود نامید یا برایش اصطلاح تازهای ساخت. نامگذاری چیزی از خسارت تولیدکننده کم نمیکند.
یونس ژائله، رئیس اتاق بازرگانی تبریز و فعال اقتصادی با انتقاد از اعمال یکپارچه محدودیتهای انرژی در شهرکهای صنعتی میگوید: شهرکهای صنعتی ترکیبی از صنایع مختلف هستند و قطع برق یا گاز یک شهرک بهصورت یکجا میتواند فعالیت صنایع غذایی، لبنی و گوشتی را نیز متوقف کرده و امنیت غذایی کشور را با مخاطره مواجه کند.
این هشدار، یک نکته ساده اما مهم را یادآوری میکند: همه کارخانهها شبیه هم نیستند. خاموشکردن برق یک شهرک صنعتی، شاید روی کاغذ فقط یک تصمیم برای کاهش مصرف باشد، اما پشت درهای همان شهرک، واحدهایی فعالیت میکنند که محصولشان مستقیم به سفره مردم میرسد.
ژائله توضیح میدهد: شهرکهای صنعتی مجموعهای از صنایع مختلف را در خود جای دادهاند و نمیتوان همه واحدهای مستقر در یک شهرک را با یک نگاه مدیریت کرد. وقتی انرژی یک شهرک بهطور کامل قطع میشود، ممکن است در کنار صنایع دیگر، واحدهای تولیدکننده مواد غذایی و کالاهای اساسی نیز از مدار تولید خارج شوند.
به بیان سادهتر، قرار نیست خاموشی پشت در کارخانه متوقف بماند. ممکن است راهش را تا قفسه فروشگاه و سفره خانوار هم پیدا کند.
رئیس اتاق بازرگانی تبریز تأکید میکند: درخواست بخش خصوصی این است که محدودیتهای انرژی با یک الگوی مدیریتی و بر اساس میزان آسیبپذیری صنایع اعمال شود و امنیت غذایی، اشتغال و تأمین کالاهای اساسی در تعیین اولویتها مورد توجه قرار گیرد.
صنعت شوخیبردار نیست
مهدی امینی، رئیس خانه صمت استان آذربایجانشرقی، نیز از زاویه دیگری به همین مسئله نگاه میکند و میگوید: صنعت شوخیبردار نیست و فعالیت واحدهای تولیدی مستقیماً با اشتغال، معیشت مردم و اقتصاد استان ارتباط دارد.
راستش را بخواهید، این یکی از همان جملههایی است که نیاز چندانی به تفسیر ندارد. صنعت شوخیبردار نیست، حتی اگر گاهی نحوه مدیریت مشکلاتش آدم را یاد یک شوخی طولانی و نهچندان خندهدار بیندازد.
برق هست، اما راه عبور ندارد!
تا اینجا میتوان تصور کرد مشکل اصلی فقط کمبود تولید برق است. یعنی نیروگاهها به اندازه کافی برق تولید نمیکنند و صنایع هم ناچارند با محدودیت کنار بیایند. اما قصه آذربایجان شرقی به همین سادگی نیست.
گاهی برق تولید میشود، اما زیرساخت لازم برای انتقال و توزیع مناسب آن وجود ندارد. اینجا با یکی از عجیبترین جلوههای ناترازی روبهرو میشویم: انرژی هست، اما نمیتوان آنطور که باید از آن استفاده کرد.
یونس اکبرپور پایدار، رئیس کمیسیون صنایع و انرژی اتاق بازرگانی تبریز، با اشاره به چالشهای ساختاری در حوزه انرژی استان میگوید: در برخی موارد حتی با وجود تولید برق، به دلیل نبود زیرساختهای کافی در پستهای توزیع، امکان بهرهبرداری کامل از انرژی تولیدی وجود ندارد.
این فعال اقتصادی توضیح میدهد: این مسئله موجب شده حتی در شرایطی که برق تولید میشود، شبکه قادر به انتقال و توزیع بهینه آن نباشد و همین موضوع به یکی از گلوگاههای اصلی بخش انرژی تبدیل شده است.
اسم این وضعیت را گذاشتهاند «حبس انرژی».
ترکیب عجیبی است، نه؟ تا دیروز فکر میکردیم برق فقط ممکن است قطع شود، حالا معلوم میشود میتواند حبس هم بشود. آن هم در استانی که صنایعش برای چند ساعت انرژی بیشتر، برنامه تولیدشان را زیرورو میکنند.
البته پشت این تعبیر، مسئلهای کاملاً فنی و جدی وجود دارد.
بر اساس دادههای مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی تبریز، طول خطوط انتقال ۴۰۰ کیلوولت استان از ۱٬۰۲۴٫۶ کیلومتر مدار در سال ۱۳۹۹ به ۸۶۲٫۸ کیلومتر مدار در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ یعنی ۱۶۱٫۸ کیلومتر مدار کمتر.
این عدد بهتنهایی نشان نمیدهد ظرفیت واقعی انتقال برق دقیقاً به همین نسبت کاهش یافته، اما پرسش مهمی پیش میکشد: در استانی که مصرف برق و نیاز صنایع رو به افزایش است، وضعیت توسعه شبکه انتقال چه تناسبی با این نیاز دارد؟
ماجرا وقتی قابلتأملتر میشود که به آمار پستهای انتقال نگاه کنیم. بر اساس همان دادهها، ظرفیت پستهای انتقال ۴۰۰ کیلوولت استان در فاصله سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳، برابر با ۱٬۷۱۵ مگاولتآمپر ثبت شده است.
پنج سال، یک عدد ثابت
البته ثابتماندن ظرفیت، بهتنهایی به معنای ناکارآمدی شبکه نیست؛ همانطور که ساختن چند کیلومتر خط انتقال هم لزوماً تمام مشکلات را حل نمیکند. اما وقتی صنعت از کمبود انرژی مینالد و کارشناسان از محدودیت شبکه میگویند، این اعداد دیگر صرفاً چند ردیف در یک جدول نیستند.
فرهاد نیکنفس، فعال اقتصادی، معتقد است مسائل برق آذربایجانشرقی نباید صرفاً در سطح کوتاهمدت بررسی شود و گزارشهای کارشناسی نشان میدهد توسعهنیافتگی شبکه برق استان یک چالش قدیمی و ساختاری است.
او پرسش دیگری هم مطرح میکند: مشخص نیست سرمایهگذاریهای بخش خصوصی در تولید برق تا چه میزان تضمین میشود که در خود استان باقی بماند و به شبکه سراسری منتقل نشود.
این پرسش، مسئله سرمایهگذاری را هم به میان میکشد. فرض کنیم سرمایهگذاری پیدا شد، نیروگاه ساخت و برق تولید کرد؛ آیا زیرساخت لازم برای استفاده مؤثر از آن وجود دارد؟ آیا تولید بیشتر، الزاماً به معنای برق بیشتر برای صنایع همان منطقه خواهد بود؟
اگر پاسخ این پرسشها روشن نباشد، دعوت از بخش خصوصی برای سرمایهگذاری در تولید برق، فقط نیمی از راهحل است.
نیروگاهها چقدر از توان خود استفاده میکنند؟
حالا از شبکه انتقال کمی فاصله بگیریم و سراغ خود نیروگاهها برویم.
در بحث ناترازی، معمولاً اولین راهحلی که به ذهن میرسد، ساخت نیروگاه جدید است. پیشنهاد بدی هم نیست؛ اما پیش از آن باید پرسید نیروگاههای موجود با چه بازدهی کار میکنند و چه مقدار از ظرفیت عملی خود را در زمان اوج مصرف به تولید میرسانند.
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی تبریز، فاصله ظرفیت عملی نیروگاههای استان با تولید در زمان پیک در سال ۱۴۰۳ به حدود ۵۱۰٫۴ مگاوات، معادل ۳۱٫۵ درصد، رسیده است.
این عدد بهخودیخود دلیل فاصله را مشخص نمیکند؛ محدودیت سوخت، تعمیرات، شرایط بهرهبرداری و عوامل فنی دیگر میتوانند در آن نقش داشته باشند. بااینحال، نشان میدهد که مسئله تأمین برق فقط به ظرفیت اسمی نصبشده خلاصه نمیشود.
موضوع بهرهوری هم کماهمیت نیست
محمدباقر بهشتی، استاد دانشگاه میگوید: بدون انرژی، تولید و رشد اقتصادی معنا ندارد و لازم است همانند ستاد بحران، یک ساختار ملی برای مدیریت انرژی در کشور تشکیل شود.
او بر دو مسیر همزمان تأکید دارد: افزایش ظرفیت تولید و بهبود مدیریت تقاضا.
دادههای مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی تبریز نیز تفاوت قابلتوجهی را در بازده حرارتی نیروگاهها نشان میدهد؛ در سال ۱۴۰۳، بازده حرارتی نیروگاههای تابع وزارت نیرو ۳۰٫۳ درصد و بازده حرارتی بخش خصوصی ۶۱٫۴ درصد گزارش شده است.
البته برای مقایسه قطعی عملکرد این دو گروه، باید نوع نیروگاهها و شیوه محاسبه شاخصها را نیز در نظر گرفت. با وجود این، اختلاف ثبتشده آنقدر چشمگیر هست که بررسی دقیقترش را ضروری کند.
بههرحال، نمیشود تمام بار ناترازی را بر دوش مصرفکننده گذاشت و از وضعیت تولید، بهرهوری و شبکه انتقال غافل شد.
۱۱۹ میلیون لیتر نیاز، ۸٫۵ میلیون لیتر تخصیص؛ بقیهاش چه میشود؟
تا اینجا بیشتر از برق گفتیم، اما صنعت آذربایجانشرقی فقط یک فصل دشوار ندارد.
تابستان که میرسد، نگرانی برق بالا میگیرد. زمستان هم نوبت گاز است. انگار تقویم صنایع بهجای چهار فصل، دو فصل اصلی دارد: فصل محدودیت برق و فصل محدودیت گاز.
و درست همینجا، پای سوخت جایگزین به میان میآید.
بر اساس ارقامی که صابر پرنیان، مدیرکل صمت آذربایجانشرقی، اعلام کرده، نیاز صنایع استان به سوخت ذخیره حدود ۱۱۹ میلیون لیتر برآورد شده است.
اما میزان تخصیص اعلامشده در یکی از مراحل، حدود ۸٫۵ میلیون لیتر بوده است.
بله، درست خواندید؛ ۱۱۹ میلیون لیتر نیاز در برابر ۸٫۵ میلیون لیتر تخصیص در آن مرحله.
این ارقام مربوط به یک مقطع مشخص از پیگیری تأمین سوخت صنایع هستند و نباید آنها را بدون بررسی تازه، وضعیت فعلی یا تخصیص نهایی استان دانست. بااینحال، فاصله دو عدد بهخوبی نشان میدهد چرا تأمین سوخت دوم تا این اندازه برای تولیدکنندگان نگرانکننده بوده است.
پرنیان میگوید: بر اساس درخواستهای اعلامشده، صنایع استان در مجموع حدود ۱۱۹ میلیون لیتر سوخت ذخیره نیاز دارند. واحدهای متقاضی مشخص شدهاند و اطلاعات مربوط به نیاز آنها نیز جمعآوری شده است.
او ادامه میدهد: بر اساس اعلام صورتگرفته، در مرحلهای حدود ۸.۵ میلیون لیتر سوخت ذخیره به استان تخصیص یافته است، اما این میزان پاسخگوی نیاز صنایع نیست و پیگیریها برای افزایش سهم آذربایجان شرقی باید ادامه پیدا کند.
حالا تصور کنید یک واحد صنعتی برای استفاده از سوخت جایگزین، مخزن خریده، تجهیزات نصب کرده و هزینه کرده است؛ اما وقتی زمان استفاده میرسد، سوخت کافی در اختیار ندارد.
البته مسئله فقط مقدار سوخت نیست. نوع صنعت هم اهمیت دارد. بعضی واحدهای تولیدی میتوانند برای چند ساعت فعالیت خود را متوقف کنند و دوباره به مدار تولید برگردند؛ بعضی دیگر چنین امکانی ندارند.
پرنیان تأکید میکند: برخی صنایع دارای فرآیند تولید پیوسته هستند و امکان قطع چندساعته انرژی و راهاندازی سریع مجدد آنها وجود ندارد. در صنایعی مانند شیشه و پتروشیمی، قطع انرژی میتواند فرآیند تولید را با مشکل مواجه کرده و خسارت قابل توجهی به واحد تولیدی وارد کند.
پس نسخه واحد برای همه صنایع، نه در برق جواب میدهد و نه در گاز.
اول خانهها، بعد کارخانهها؟
علیرضا شیخی، مدیرعامل شرکت گاز آذربایجانشرقی، با اشاره به ناترازی حدود ۳۰ درصدی گاز در کشور، از احتمال اعمال محدودیت برای صنایع در ماههای سرد سال سخن میگوید.
او توضیح میدهد که صنایع بر اساس اهمیت فعالیتشان در گروههای A، B، C و D دستهبندی شدهاند و صنایع مرتبط با امنیت غذایی در اولویت بالاتری قرار میگیرند.
از سوی دیگر، اکبر فرجنیا، مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق تبریز، تأکید میکند که در زمستان، اولویت تأمین گاز با بخش خانگی است و واحدهای صنعتی باید برای ذخیره سوخت دوم برنامهریزی کنند.
این اولویتبندی از نظر تأمین نیازهای ضروری خانوار قابلدرک است. کسی نمیخواهد خانهها در سرمای زمستان بدون گرمایش بمانند.
اما سؤال اینجاست: آیا میتوان بدون آسیبزدن جدی به تولید، میان نیاز خانهها و کارخانهها تعادل برقرار کرد؟
این دو را نمیتوان برای همیشه در برابر هم قرار داد. کارگری که در خانه به گرمایش نیاز دارد، برای تأمین هزینه همان خانه به شغلش هم وابسته است.
نادر نادری، فعال اقتصادی، معتقد است صنایع باید بر اساس میزان ارزش افزوده، اشتغالزایی و اهمیت راهبردی دستهبندی شوند و سیاستهای مدیریت بار متناسب با ویژگی هر صنعت طراحی شود.
این نگاه، دستکم یک تفاوت مهم با محدودیتهای یکسان دارد: بهجای آنکه صرفاً بپرسد «از کجا انرژی کمتری مصرف کنیم؟»، میپرسد «کاهش انرژی در کدام بخش، خسارت کمتری به جامعه وارد میکند؟»
صرفهجویی؛ راهحل واقعی یا نسخه همیشگی؟
هر وقت صحبت از کمبود انرژی میشود، واژه دیگری هم خیلی زود از راه میرسد: صرفهجویی.
البته صرفهجویی چیز بدی نیست. اتفاقاً در شرایط ناترازی، اصلاح مصرف میتواند بخشی از فشار را کاهش دهد. مسئله زمانی آغاز میشود که تمام راهحلها به توصیه مصرف کمتر محدود شود، بیآنکه درباره فرسودگی تجهیزات، راندمان پایین و ضعف زیرساختها هم تصمیم جدی گرفته شود.
یونس اکبرپور پایدار، رئیس کمیسیون صنایع و انرژی اتاق تبریز، میگوید: استفاده از تجهیزات با راندمان بالا و بهکارگیری سیستمهای کنترلی هوشمند از جمله اقدامات مؤثر در این زمینه محسوب میشود و کنترل عملکرد دستگاههای تولید نقش کلیدی در کاهش مصرف انرژی دارد.
او همچنین بر نگهداری و تعمیرات منظم تجهیزات، آموزش نیروی انسانی و پایش مصرف انرژی تأکید میکند.
جباری، مدیر مجتمع آموزشی و پژوهشی آذربایجان، نیز از ظرفیت قابلتوجه آموزش و اصلاح تجهیزات برای کاهش مصرف سخن میگوید و معتقد است رعایت اصول مدیریت انرژی میتواند به کاهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی مصرف منجر شود.
البته این درصد را نباید به همه کارخانهها تعمیم داد؛ میزان صرفهجویی واقعی به وضعیت تجهیزات، نوع فعالیت و اقدامات اجرایی هر واحد بستگی دارد.
اما یک نکته روشن است: وقتی بخشی از انرژی در تجهیزات کمبازده، موتورهای فرسوده یا سیستمهای نامناسب هدر میرود، اصلاح مصرف دیگر فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ یک تصمیم اقتصادی است؛ حذف زوائد پیچیده برای واردات تجهیزات و ماشینآلات پیشرفته. که از بد روزگار این ظرفیت نیز برای بخش خصوصی قابل بهرهبرداری نیست. حتی علیرغم اصرار چندین ساله بخش خصوصی، امکان واردات این ماشینآلات که بهرهوری بالا و مصرف انرژی پایینتری دارند، فراهم نیست.
حسن سیاهی، کارشناس انرژی، نیز با اشاره به ماده ۲۶ قانون اصلاح الگوی مصرف، بر رعایت معیارهای مصرف انرژی و انجام بازرسیهای مرتبط تأکید میکند.
از طرف دیگر، ابزارهایی مانند گواهی صرفهجویی انرژی میتوانند برای واحدهایی که واقعاً مصرف خود را کاهش میدهند، مشوق اقتصادی ایجاد کنند.
بااینحال، نباید فراموش کرد که بهینهسازی مصرف در کارخانه، جایگزین مسئولیت توسعه زیرساخت نیست.
نمیشود از صنعت انتظار داشت با تجهیزات بهتر انرژی کمتری مصرف کند، اما همزمان درباره تأمین پایدار همان مقدار انرژیِ مورد نیازش پاسخ روشنی وجود نداشته باشد.
نقشه راهی که هنوز جای خالیاش احساس میشود
از خاموشی تابستان به محدودیت گاز زمستان رسیدیم. از کمبود تولید به حبس انرژی و از سوخت جایگزین به بهرهوری تجهیزات.
در تمام این مسیر، یک سؤال مدام خودش را تکرار میکند: برنامه بلندمدت چیست؟ حسین اصغرپور، استاد دانشگاه، همین پرسش را مطرح میکند: آیا آذربایجان شرقی دارای سند استراتژیک مشخص برای افق بلندمدت انرژی هست یا خیر؟
او همچنین نسبت به تناقض برخی آمارهای حوزه انرژی هشدار میدهد و بر ضرورت اصلاح نظام جمعآوری و صحتسنجی دادهها تأکید میکند. این موضوع شاید در نگاه اول چندان هیجانانگیز نباشد، اما اهمیتش کمتر از ساخت نیروگاه و توسعه خطوط انتقال نیست.
وقتی درباره میزان مصرف، ظرفیت تولید یا نیاز آینده آمارهای متفاوتی وجود داشته باشد، برنامهریزی هم دشوار میشود. نمیتوان با عددهای نامطمئن، برای سالهای آینده تصمیمهای مطمئن گرفت.
سیدباقر شریفزاده، فعال اقتصادی، راهکارهایی مانند تغییر شیفت کاری صنایع به ساعات کممصرف، ارائه مشوقها، توسعه میکروگریدهای صنعتی، استفاده از باتریهای ذخیرهساز و مدیریت هوشمند مصرف را پیشنهاد میکند.
در کنار این راهکارها، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر نیز مطرح است.
اکبرپور پایدار معتقد است نصب پنلهای خورشیدی بر بام واحدهای صنعتی و شهرکهای صنعتی میتواند به کاهش فشار بر شبکه برق کمک کند.
اما این راهکارها، هرکدام بخشی از پاسخاند؛ نه تمام آن.
ساخت نیروگاه بدون توسعه شبکه، مسئله انتقال را حل نمیکند. توسعه شبکه بدون توجه به مصرف و بهرهوری، کافی نیست. مدیریت مصرف بدون تأمین سوخت و سرمایهگذاری نیز نمیتواند بار همه مشکلات را به دوش بکشد.
آخر قصه؛ صنعت تا کی باید منتظر بماند؟
حالا برگردیم به همان سؤال اول: تکلیف صنایع چیست؟
صنعتگر باید تولید کند، حقوق بدهد، مواد اولیه بخرد، سفارش تحویل دهد، بازارش را حفظ کند و در میان همه اینها، برای برق تابستان و گاز زمستان هم فکری داشته باشد.
قرار بود تأمین انرژی یکی از پیشنیازهای تولید باشد؛ حالا گاهی خودِ تأمین انرژی به یکی از اصلیترین دغدغههای تولیدکننده تبدیل شده است.
از یک طرف، آمارها از محدودیت زیرساختهای انتقال و فاصله میان ظرفیت عملی نیروگاهها و تولید در زمان پیک حکایت دارند. از طرف دیگر، صنایع برای تأمین سوخت جایگزین با نگرانی روبهرو هستند و کارشناسان از ضرورت اصلاح مصرف، توسعه زیرساختها و تدوین نقشه راه سخن میگویند.
راهکار کم نیست؛ مسئله این است که کدامیک، چه زمانی و با چه مسئولیتی اجرا خواهد شد.
میتوان باز هم از ضرورت مدیریت مصرف گفت، از همکاری دولت و بخش خصوصی نوشت و بر اهمیت توسعه پایدار تأکید کرد. همه اینها درست است. اما برای کارخانهای که خط تولیدش متوقف شده، فاصله میان یک تصمیم خوب و اجرای آن، فاصلهای کاملاً واقعی و پرهزینه است.
شاید وقت آن رسیده باشد که بهجای عادتکردن به واژه «ناترازی»، کمی بیشتر درباره هزینههای آن حرف بزنیم؛ هزینههایی که فقط در قبض برق و گاز دیده نمیشوند، بلکه در تولید از دسترفته، فرصتهای سرمایهگذاری، اشتغال و معیشت مردم خودشان را نشان میدهند.